Wystawa czasowa „Nie tylko dla urwisów – światy Edmunda Niziurskiego” w Muzeum Zabawek i Zabawy

Od 10 lipca 2025 roku w Muzeum Zabawek i Zabawy można było oglądać wyjątkową wystawę stanowiącą hołd złożony jednemu z najwybitniejszych i najbardziej twórczych pisarzy literatury młodzieżowej – Edmundowi Niziurskiemu.

Edmund Niziurski, urodzony w 1925 roku w Kielcach, tam właśnie spędził swoje dzieciństwo i młodość. W czasie wojny został wraz z rodziną ewakuowany na Węgry, a następnie przebywał w Jeleńcu, gdzie uczył się na tajnych kompletach i stawiał pierwsze kroki jako pisarz. W 1952 roku przeniósł się do Warszawy, gdzie kontynuował swoją twórczość literacką.

Dwa światy

Ekspozycja prezentowała dwa przenikające się światy.

Pierwszy z nich stanowił świat rzeczywisty, ukazujący życie prywatne i zawodowe Edmunda Niziurskiego. Zwiedzający mogli zapoznać się z pamiątkami po pisarzu, takimi jak zegarek, ulubione przedmioty, maszyny do pisania, rękopisy powieści, pierwsze wydania książek oraz ilustracje do nich przygotowane. Całość dopełniały fotografie dokumentujące różne etapy życia twórcy – od dzieciństwa i młodości spędzonych w Kielcach, po dojrzałe lata i działalność literacką.

Drugi wymiar ekspozycji stanowił świat literacki, czyli przestrzeń wykreowana na kartach powieści Niziurskiego. W tej części zaprezentowano elementy związane z fabułą najważniejszych utworów autora: Księgi urwisów, Awantury w Niekłaju, Sposobu na Alcybiadesa, Klubu włóczykijów oraz Trylogii odrzywolskiej. Obok pierwszych wydań książek pokazano dawne zabawki, przybory szkolne, czasopisma młodzieżowe oraz fotografie przedstawiające Kielce i ich okolice w różnych dekadach PRL-u.

W części poświęconej powieści „Księga urwisów” (1954) zaprezentowano przedmioty nawiązujące do zabaw dzieci z początku lat 50. XX wieku. Wśród eksponatów znalazły się patyki, fajerki czy inne – wydawałoby się – niepotrzebne przedmioty wykorzystywane wówczas do zabawy, a także zabawki wykonywane przez lokalnych rzemieślników. Istotną grupę obiektów stanowiły akcesoria związane z zabawami na świeżym powietrzu: hantle, piłka, paletki do gry, skakanka czy zośka. Ekspozycję uzupełniał również folder do filmu Tajemnica Dzikiego Szybku, ekranizacji powieści z 1956 roku.

W części inspirowanej powieścią „Awantura w Niekłaju” (1962) nawiązano do tajemniczego ogrodu – miejsca przygód bohaterów książki. Motyw ten kojarzony jest przez kielczan z Dołami Siekluckiego, dzikim terenem będącym pozostałością dawnych włości ze stawami hodowlanymi. Wśród prezentowanych obiektów znalazły się przedmioty związane z dziecięcymi zabawami i przygodami: samodzielnie wykonywane łuki, włócznie, proce czy dmuchawki, a także zabawkowe pistolety, lornetki i paletki do badmintona.

Powieść „Sposób na Alcybiadesa” (1964) przywoływała natomiast atmosferę szkolnych lat autora. Choć akcja rozgrywa się w warszawskim liceum, wyraźnie pobrzmiewa w niej klimat przedwojennych Kielc. W tej części wystawy zaprezentowano przedmioty związane ze światem uczniów: kałamarze, pióra, gumki „myszki” oraz zeszyty w charakterystycznych okładkach.

Z kolei „Klub włóczykijów” (1970) inspirował do poznawania Polski i przeżywania przygód. Na ekspozycji pojawiły się przedmioty kojarzące się z podróżowaniem i odkrywaniem świata: mapy, przewodniki, busole, plecaki oraz inne akcesoria turystyczne. W nawiązaniu do jednej z przygód bohaterów przywołano także Święty Krzyż oraz legendy związane z Górami Świętokrzyskimi.

Na zakończenie zaprezentowano Trylogię odrzywolską (1971–1978) – literacki obraz Kielc i młodzieńczych marzeń o wielkich przygodach. W tej części pojawiły się już nie tyle zabawki, co przedmioty codzienności młodych ludzi z lat 70., takie jak aparaty fotograficzne, czasopisma młodzieżowe – w tym kultowy „Płomyk” – oraz popularne gry: piłkarzyki, warcaby czy chińczyk.

Interaktywność

Ekspozycja zawierała również wiele elementów interaktywnych – zagadki, repliki przedmiotów, fotoplastikon, magiczny sześcian oraz grę inspirowaną twórczością Niziurskiego. Całość uzupełniała „Mapa Niziurszczyzny”, będąca przewodnikiem po miejscach istotnych w życiu i twórczości pisarza.

Dopełnieniem aranżacji była także przestrzeń stylizowana na gabinet pisarza z biurkiem, maszyną do pisania „Łucznik” oraz telefonem z tarczą, dzięki któremu można było odsłuchać fragment nagrania z Edmundem Niziurskim. Zwiedzający mogli również przeglądać książki autora zgromadzone na specjalnym regale. Warstwa informacyjna została rozszerzona o materiały dostępne poprzez kody QR.

Oprawa merytoryczna i plastyczna

Kuratorką oraz autorką tekstów była dr Barbara Kasprzyk-Dulewicz. Za aranżację, opracowanie plastyczne, rysunki i opracowanie graficzne odpowiadały dr Joanna Biskup-Brykczyńska oraz Katarzyna Samczyńska. Charakterystyczne rysunki dr Joanny Biskup-Brykczyńskiej nadawały ekspozycji wyjątkowy klimat, dzięki czemu bohaterowie książek Niziurskiego ożywali na ścianach wystawy.

Podróż, która trwała kilka miesięcy

Ekspozycja była dostępna dla zwiedzających od 10 lipca do 31 października 2025 roku i cieszyła się dużym zainteresowaniem rodzin, szkół oraz miłośników literatury, którzy mogli odkrywać światy wykreowane przez Edmunda Niziurskiego.

Zgromadzone eksponaty pochodzą ze zbiorów:

• Muzeum Zabawek i Zabawy
• Muzeum Historii Kielc
• Muzeum Narodowego w Kielcach
• Muzeum Turystyki i Sportu w Warszawie
• Wydawnictwa Literatura
• Polskiego Radia
• oraz z prywatnych zbiorów rodziny Edmunda Niziurskiego, Moniki i Bogusława Grochowskich, dr Jerzego Krzewickiego oraz Jacka Mętraka

Wystawę dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.

Kuratorka wystawy i autorka tekstów: dr Barbara Kasprzyk-Dulewicz

Oprawa plastyczna i projekt aranżacji: dr Joanna Biskup-Brykczyńska

Zespół techniczny: Tomasz Łazarz, Bernard Tersa

Opracowanie graficzne: Katarzyna Samczyńska

Przygotowanie eksponatów: Dział Gromadzenia Zbiorów, Biblioteka

Organizator: Miasto Kielce, Muzeum Zabawek i Zabawy

Patronat honorowy: Wojewoda Świętokrzyski, Prezydentka Miasta Kielce, Związek Literatów Polskich Oddział Kielce, Fundacja ABCXXI – Cała Polska Czyta Dzieciom, Stowarzyszenie Pisarzy Polskich

Patronat medialny: TVP 3 Kielce, Telewizja Świętokrzyska,  Radio Kielce, Radio eM, Radio Rekord, Radio FAMA, Echo Dnia, echodnia.eu